Ουζμπεκικός χορός και μουσική ανά περιοχή

Μία χώρα, πολλές παραδόσεις

Το Ουζμπεκιστάν θεωρείται συχνά μία από τις πιο μουσικά ποικιλόμορφες χώρες της Κεντρικής Ασίας, και η Wikipedia το αποδίδει στη μακρά ιστορία της μουσικής του και στην ευρεία ποικιλία στυλ και οργάνων. Οι παραστατικές τέχνες δεν είναι ένα ενιαίο λαϊκό ρεπερτόριο. Διαφέρουν ανά περιοχή: Χορεσμ, Κοιλάδα Φεργκάνα, οι παλιές πόλεις Μπουχάρα και Σαμαρκάνδη. Μια συναυλία που αναφέρει την Κοιλάδα Φεργκάνα και το Χορεσμ, όπως κάνει το εισιτήριο του Marokand Concert Hall, ονομάζει δύο διακριτούς κόσμους, και αυτός ο οδηγός παρουσιάζει τι λένε η UNESCO και η Wikipedia για τον καθένα, ώστε να μπορείτε να παρακολουθήσετε τι συμβαίνει στη σκηνή. Ένας καλός κανόνας είναι να αντιμετωπίζετε την παράδοση κάθε περιοχής ως ξεχωριστή καταχώριση στους καταλόγους της UNESCO, και όχι ως παραλλαγή ενός θέματος.

Το Χορεσμ και ο χορός Lazgi

Το Lazgi είναι ο χορός που η UNESCO συνδέει με το Χορεσμ. Η καταχώρισή του το 2019 με τίτλο Khorazm dance, Lazgi ως άυλη κληρονομιά της ανθρωπότητας περιγράφει κινήσεις που αντανακλούν τους ήχους και τα φαινόμενα της γύρω φύσης, καθώς και αισθήματα αγάπης και ευτυχίας. Ο χορός αρχικά συνδεόταν με την Περιοχή Khorazm και έκτοτε έχει εξαπλωθεί ευρέως στο Ουζμπεκιστάν. Η UNESCO προσθέτει ότι απεικονίσεις του χορού μπορούν να βρεθούν στον αρχαιολογικό χώρο του Tuproqqala, στην Περιοχή Khorazm, τον οποίο επικαλείται ως μαρτυρία για τις αιωνόβιες ρίζες του χορού, και ότι αυτός εμπνέεται από την κοινωνική ζωή των τοπικών κοινοτήτων. Το Khorezm είναι η ορθογραφία στο εισιτήριο· η καταχώριση της UNESCO χρησιμοποιεί Khorazm για την ίδια περιοχή, και αμφότερες εμφανίζονται σε αυτόν τον οδηγό.

Πώς εκτελείται το Lazgi

Σύμφωνα με την UNESCO, στο Lazgi οι μουσικοί, οι τραγουδιστές και οι χορευτές δρουν με αρμονικό τρόπο, και οι στίχοι των τραγουδιών είναι κυρίως αφιερωμένοι στην εξύμνηση της αγάπης και της καλοσύνης. Ονομάζει δύο τύπους του χορού: έναν χορό σκηνικής απεικόνισης που παρουσιάζει αυτά τα συναισθήματα μέσω συγκεκριμένων κινήσεων, και μια ερμηνευτική αυτοσχεδιαστική μορφή στην οποία ο ρυθμός και οι χορευτικές κινήσεις γίνονται πιο δυναμικές και οι ενέργειες εναλλάσσονται. Η UNESCO παρατηρεί επίσης ότι η μελωδία και ο χορός είναι τόσο ελκυστικά που οι θεατές αρχίζουν να χορεύουν αυθόρμητα. Εκτελείται κατά τη διάρκεια εθνικών εορτών και λαϊκών πανηγυριών, και σε κοινοτικές και οικογενειακές εκδηλώσεις στην καθημερινή ερμηνευτική μορφή. Η UNESCO περιγράφει τον χορό ως βασική μορφή αυτοέκφρασης, που μεταδίδεται από γενιά σε γενιά μέσω της δημιουργίας νέων εκδοχών παραστάσεων.

Η Κοιλάδα Φεργκάνα και το Κάτα Ασούλα

Το Κάτα Ασούλα, που κυριολεκτικά σημαίνει «μεγάλο τραγούδι», είναι ένα παραδοσιακό τραγούδι που η UNESCO περιγράφει ως μέρος της ταυτότητας διαφόρων λαών της Κοιλάδας Φεργκάνα στο Ουζμπεκιστάν, μιας κοιλάδας που φιλοξενεί επίσης Τατζίκους, Ουιγούρους και Τούρκους. Η UNESCO αναφέρει ότι πρόκειται για ένα αυθεντικό είδος που συνδυάζει τις παραστατικές τέχνες, το τραγούδι, την οργανική μουσική, την ανατολίτικη ποίηση και τις ιερές τελετουργίες. Καλύπτει θέματα από τον έρωτα έως φιλοσοφικές και θεολογικές αντιλήψεις για το σύμπαν και τη φύση, αφήνοντας παράλληλα περιθώριο για αυτοσχεδιασμό. Ερμηνεύεται από δύο έως πέντε τραγουδιστές κατ' ελάχιστον, και εγγράφηκε στον κατάλογο το 2009. Η UNESCO προσθέτει ότι φεστιβάλ και διαγωνισμοί που διοργανώνονται από την κυβέρνηση και τις τοπικές αρχές το στηρίζουν, μαζί με προγράμματα που στοχεύουν στη μεταβίβασή του στους νέους.

Μαθαίνοντας μια παράδοση με το αυτί

Αυτές οι παραδόσεις μεταβιβάζονται από άνθρωπο σε άνθρωπο. Η UNESCO αναφέρει ότι το Κάτα Ασούλα μεταδίδεται προφορικά από δάσκαλο σε μαθητή, από γενιά σε γενιά, μέσα από μια απαιτητική μαθητεία. Το Σασμακόμ επίσης βασίζεται στην προφορική μετάδοση, καθώς η UNESCO σημειώνει ότι το τυπικό σύστημα σημειογραφίας μπορεί να καταγράψει μόνο το βασικό πλαίσιο της μουσικής, και έτσι η προφορική μετάδοση από δάσκαλο σε μαθητή παραμένει το κύριο μέσο διατήρησης της μουσικής και των πνευματικών της αξιών. Γι' αυτό οι ζωντανοί ερμηνευτές έχουν σημασία: αυτό που κάνει ένα σύνολο με μια φράση ή έναν ρυθμό προέρχεται από έναν δάσκαλο και μεταδίδεται στην αίθουσα, όπου οι μαθητές μπορούν να το ακούσουν. Και στις δύο περιπτώσεις η εκδοχή του δασκάλου αποτελεί την αναφορά, και η σημειογραφία, όπου υπάρχει, είναι μόνο ένα σκίτσο της.

Μπουχάρα, Σαμαρκάνδη και Σασμακόμ

Το Σασμακόμ, που σημαίνει «έξι μακάμια», είναι η κλασική μουσική παράδοση των αστικών κέντρων της Κεντρικής Ασίας. Η UNESCO περιγράφει μια σύντηξη φωνητικής και οργανικής μουσικής, μελωδικών και ρυθμικών ιδιωμάτων και ποίησης, που ερμηνεύεται σόλο ή από ομάδα τραγουδιστών με ορχήστρα από λαούτα, βιολιά, τύμπανα-πλαίσια και φλάουτα. Ονομάζει την Μπουχάρα ως το ιστορικό και πνευματικό κέντρο του Σασμακόμ. Η Wikipedia αναφέρει ότι το ύφος πιστεύεται πως αναδύθηκε στις πόλεις Μπουχάρα και Σαμαρκάνδη. Η UNESCO το ενέγραψε το 2008, και σημειώνει ότι οι παραστάσεις συνήθως ανοίγουν με μια οργανική εισαγωγή που ακολουθείται από το νασρ, το κύριο φωνητικό μέρος. Η UNESCO προσθέτει ότι η συντριπτική πλειονότητα των σημερινών ερμηνευτών του Σασμακόμ στο Τατζικιστάν και το Ουζμπεκιστάν είναι απόφοιτοι του Ωδείου της Τασκένδης.

Τα όργανα που μπορεί να συναντήσετε

Η Wikipedia ομαδοποιεί τα παραδοσιακά όργανα του Ουζμπεκιστάν σε τρεις οικογένειες. Στα έγχορδα περιλαμβάνονται το ντουτόρ, το ρουμπόμπ και το τανμπούρ, όλα λαούτα με μακρύ λαιμό και τάστα, η γκιτζάκ, ένα έγχορδο με αιχμηρό στήριγμα, και το τσανγκ, ένα κυμβαλόχορδο που κρούεται. Στα πνευστά περιλαμβάνονται το καρνάι, μια μακριά τρομπέτα, το νάι, ένα πλάγιο φλάουτο, και το σουρνάι, ένα ηχηρό όμποε. Στα κρουστά περιλαμβάνονται η ντοΐρα, ένα τύμπανο-πλαίσιο, και η νογκόρα, ένα τύμπανο σε σχήμα κατσαρόλας καλυμμένο με δέρμα στην κορυφή. Μια δεδομένη παράσταση χρησιμοποιεί μόνο μερικά από αυτά, επομένως η λίστα είναι ένα λεξιλόγιο για την ακρόαση και όχι ένα πρόγραμμα για οποιαδήποτε βραδιά. Το άρθρο της Wikipedia για την Πλατεία Ρεγκιστάν αναφέρει ότι οι βασιλικές διακηρύξεις εκεί αναγγέλλονταν με ηχητικά σαλπίσματα από τεράστιους χάλκινους αυλούς που ονομάζονταν ντζαρτσίς.

Το κοστούμι στον χορό

Το κοστούμι δίνει στον περιφερειακό χορό την όψη του. Η Wikipedia περιγράφει το ικάτ, μια τεχνική βαφής κατά την οποία το ανθεκτικό εφαρμόζεται στα νήματα πριν από την ύφανση, ως κοινό στοιχείο του ουζμπεκικού πολιτισμού, και αναφέρει ότι το ουζμπεκικό ικάτ διακρίνεται για τα τολμηρά και επιδεικτικά σχέδιά του. Το ντόπα είναι το παραδοσιακό καλπακί των ουζμπεκικών και ουιγουρικών λαών, με κεντημένα σχέδια που μπορούν να υποδείξουν την πατρίδα του φορέα, και υπάρχουν αρκετοί τύποι που διακρίνονται από τα κεντήματα ή τον τόπο καταγωγής τους. Σε έναν σκηνοθετημένο χορό, τέτοιες λεπτομέρειες είναι αυτό που ο θεατής μπορεί να μάθει να διαβάζει, ακόμη και χωρίς σημείωμα προγράμματος. Ο οδηγός κοστουμιών προχωρά περισσότερο. Η Wikipedia προσθέτει ότι οι αρχαιότερες απεικονίσεις του ντόπα βρίσκονται σε τέχνη του 15ου αιώνα από το σημερινό Ουζμπεκιστάν.

Διαβάστε στη συνέχεια: Ουζμπεκική φορεσιά: ikat, suzani και doppa

Μια παράσταση σε αίθουσα και μια κοινοτική περίσταση

Οι περιγραφές της UNESCO τοποθετούν το Lazgi και το Katta Ashula στις γιορτές, στις πανηγύρεις και στις οικογενειακές εκδηλώσεις, και τα εντάσσουν στον τρόπο με τον οποίο οι κοινότητες εκφράζονται. Μια αίθουσα συναυλιών αλλάζει αυτό το πλαίσιο: το κοινό κάθεται, η ώρα είναι καθορισμένη και το υλικό επιλέγεται και συντομεύεται για τους επισκέπτες. Αυτό δεν είναι μειονέκτημα, αλλά αξίζει να το γνωρίζετε. Μια σκηνοθετημένη παράσταση μπορεί να σας συστήσει μια παράδοση, την εμφάνιση και τον ήχο της· δεν μπορεί όμως να αναπαραγάγει την περίσταση για την οποία υπάρχει η παράδοση. Αντιμετωπίστε μια ώρα σε αίθουσα ως μια εισαγωγή, και διαβάστε ή ακούστε περισσότερα αν κάποια από τις παραδόσεις κεντρίσει το ενδιαφέρον σας. Αυτό ισχύει για σχεδόν κάθε σκηνοθετημένη λαϊκή παράσταση στον κόσμο, και είναι ένας καλός λόγος να διαβάσετε για τις παραδόσεις πριν πάτε.

Διαβάζοντας το πρόγραμμα τη βραδιά σας

Το εισιτήριο της Αίθουσας Συναυλιών Marokand δεν αναφέρει συγκεκριμένα κομμάτια, και οι καλλιτέχνες μπορεί να αλλάξουν, οπότε δεν υπόσχεται εδώ κάποιον συγκεκριμένο χορό ή τραγούδι. Αυτό που μπορείτε να κάνετε είναι να προσέξετε τα σήματα που περιγράφονται παραπάνω. Αν μια σκηνή είναι ζωηρή και οι κινήσεις αλλάζουν ρυθμό, μπορεί να θυμίζει τη δυναμική, ερμηνευτική μορφή που περιγράφει η UNESCO στο Lazgi. Παρατηρήστε το κοστούμι, τα καλπάκια και τα υφαντικά σχέδια, και ακούστε πώς συνεργάζονται το τύμπανο και η μελωδία. Αν κάποια παράδοση κεντρίσει το ενδιαφέρον σας, οι φάκελοι της UNESCO για το Lazgi, το Katta Ashula και το Shashmaqom είναι δωρεάν διαθέσιμοι και περιλαμβάνουν φωτογραφίες και βίντεο, ώστε να εμβαθύνετε αμέσως.

Σε ποιους δεν απευθύνεται

Αυτός ο οδηγός δεν σας λέει τι περιέχει το πρόγραμμα μιας συγκεκριμένης βραδιάς, και δεν είναι μια ακαδημαϊκή επισκόπηση. Αν θέλετε μια ρεσιτάλ του κλασικού ρεπερτορίου μακάμ, αναζητήστε μια αφιερωμένη συναυλία και όχι ένα θεατρικό βαριετέ. Αν θέλετε να ακούσετε μια κοινότητα να παίζει σε έναν γάμο ή σε μια γιορτή, αυτό συμβαίνει σε ζωντανά περιβάλλοντα, όχι σε μια σκηνή με εισιτήριο. Αν θέλετε μια βαθιά και λεπτομερή ιστορία της ουζμπεκικής μουσικής, το άρθρο της Wikipedia και οι φάκελοι της UNESCO που παρατίθενται παρακάτω είναι το σημείο για να ξεκινήσετε. Για μια εισαγωγή μιας ώρας στο κοστούμι και τον χορό, μια παράσταση σε αίθουσα είναι μια λογική αρχή. Επίσης, δεν καλύπτει τις άλλες περιοχές του Ουζμπεκιστάν, ούτε τις παραδόσεις της πόλης της Μπουχάρας, με τη λεπτομέρεια που θα έκανε ένα βιβλίο.