Oezbeekse dans en muziek per regio

Eén land, meerdere tradities

Oezbekistan wordt vaak beschouwd als een van de muzikaal meest diverse landen van Centraal-Azië, en Wikipedia schrijft dat toe aan de lange geschiedenis van de muziek en de grote verscheidenheid aan stijlen en instrumenten. De podiumkunsten zijn geen enkel folkloristisch repertoire. Ze verschillen per regio: Khorezm, de Ferganavallei, de oude steden Buchara en Samarkand. Een concert dat de Ferganavallei en Khorezm vermeldt, zoals op het ticket voor de Marokand Concert Hall staat, noemt twee verschillende werelden, en deze gids zet uiteen wat UNESCO en Wikipedia over elk daarvan zeggen, zodat u kunt volgen wat er op het podium gebeurt. Een goede regel is om de traditie van elke regio als een eigen vermelding in de UNESCO-lijsten te beschouwen, en niet als een variatie op één thema.

Khorezm en de dans Lazgi

Lazgi is de dans die UNESCO met Khorezm verbindt. De inschrijving uit 2019 van de Khorazm-dans Lazgi als immaterieel erfgoed van de mensheid beschrijft bewegingen die de klanken en verschijnselen van de omringende natuur weerspiegelen, evenals gevoelens van liefde en geluk. De dans was aanvankelijk verbonden met de regio Khorazm en heeft zich sindsdien in heel Oezbekistan verspreid. UNESCO voegt eraan toe dat afbeeldingen van de dans te vinden zijn op de archeologische vindplaats Tuproqqala in de regio Khorazm, wat volgens de organisatie getuigt van de eeuwenoude wortels van de dans, en dat de dans is gevormd door het sociale leven van de lokale gemeenschappen. Khorezm is de spelling op het ticket; in de inschrijving van UNESCO wordt voor dezelfde regio Khorazm gebruikt, en beide komen in deze gids voor.

Hoe Lazgi wordt uitgevoerd

Volgens UNESCO treden bij Lazgi de musici, zangers en dansers op een harmonieuze manier samen op, en zijn de songteksten vooral gewijd aan het verheerlijken van liefde en vriendelijkheid. UNESCO noemt twee soorten van de dans: een taferelendans die deze gevoelens via concrete bewegingen uitbeeldt, en een interpretatieve geïmproviseerde vorm waarin het ritme en de dansbewegingen dynamischer worden en de handelingen veranderlijk zijn. UNESCO merkt ook op dat de melodie en de dans zo aantrekkelijk zijn dat toeschouwers uit eigen beweging beginnen te dansen. De dans wordt uitgevoerd tijdens nationale feestdagen en volksfestiviteiten, en bij gemeenschaps- en familie-evenementen in de dagelijkse interpretatieve vorm. UNESCO beschrijft de dans als een belangrijke vorm van zelfexpressie, die van generatie op generatie wordt doorgegeven door het creëren van nieuwe versies van voorstellingen.

De Ferganavallei en Katta Ashula

Katta Ashula, letterlijk 'groot lied', is een traditioneel lied dat UNESCO beschrijft als deel van de identiteit van verschillende volkeren van de Ferganavallei in Oezbekistan, een vallei waar ook Tadzjieken, Oeigoeren en Turken wonen. UNESCO zegt dat het een oorspronkelijk genre is dat podiumkunsten, zang, instrumentale muziek, Oosterse poëzie en heilige riten combineert. Het behandelt onderwerpen van liefde tot filosofische en theologische opvattingen over het universum en de natuur, met enige ruimte voor improvisatie. Het wordt vertolkt door minimaal twee en maximaal vijf zangers, en het werd in 2009 ingeschreven. UNESCO voegt eraan toe dat festivals en wedstrijden die door de overheid en lokale autoriteiten worden georganiseerd het genre ondersteunen, naast programma's om het door te geven aan jongeren.

Een traditie op het gehoor leren

Deze tradities worden van persoon tot persoon doorgegeven. UNESCO zegt dat Katta Ashula mondeling wordt overgedragen van meester op leerling, van generatie op generatie, tijdens een veeleisend leertraject. Shashmaqom is eveneens afhankelijk van mondelinge overdracht, omdat UNESCO opmerkt dat het standaard notatiesysteem slechts het basiskader van de muziek kan vastleggen, en dat mondelinge overdracht van meester op leerling daarom het belangrijkste middel blijft om de muziek en haar spirituele waarden te bewaren. Daarom doen live-uitvoerders ertoe: wat een ensemble met een frase of een ritme doet, komt van een leraar en wordt in de ruimte doorgegeven, waar leerlingen het kunnen horen. In beide gevallen is de versie van de leraar de referentie, en de notatie, waar die er is, is slechts een schets daarvan.

Bukhara, Samarkand en Shashmaqom

Shashmaqom, wat 'zes maqoms' betekent, is de klassieke muziektraditie van de stedelijke centra van Centraal-Azië. UNESCO beschrijft een fusie van vocale en instrumentale muziek, melodische en ritmische idiomen en poëzie, uitgevoerd solo of door een groep zangers met een orkest van luiten, vedels, lijsttrommels en fluiten. UNESCO noemt Bukhara als het historische en spirituele centrum van Shashmaqom. Wikipedia zegt dat de stijl vermoedelijk is ontstaan in de steden Bukhara en Samarkand. UNESCO schreef het in 2008 in, en stelt dat uitvoeringen doorgaans openen met een instrumentale inleiding, gevolgd door de nasr, het belangrijkste vocale deel. UNESCO voegt eraan toe dat de overgrote meerderheid van de hedendaagse Shashmaqom-uitvoerders in Tadzjikistan en Oezbekistan afgestudeerd is aan het Conservatorium van Tasjkent.

De instrumenten die u kunt tegenkomen

Wikipedia verdeelt de traditionele instrumenten van Oezbekistan in drie families. Bij de snaarinstrumenten horen de dutor, rubob en tanbur, allemaal langhalsluiten met frets, de gʻijjak, een vedel met een pin, en de chang, een aangeslagen citer. Bij de blaasinstrumenten horen de karnay, een lange trompet, de nay, een dwarsfluit, en de surnay, een luidruchtige hobo. Bij het slagwerk horen de doira, een lijsttrommel, en de nogʻora, een potvormige trommel die bovenop met leer is bespannen. Een gegeven uitvoering gebruikt slechts enkele van deze instrumenten, dus de lijst is een vocabulaire om naar te luisteren, en geen bezetting voor welke avond dan ook. Het Wikipedia-artikel over het Registan-plein vermeldt dat koninklijke proclamaties daar werden aangekondigd met stoten op enorme koperen pijpen, dzharchis genaamd.

Kostuum in de dans

Het kostuum bepaalt het uiterlijk van een regionale dans. Wikipedia beschrijft ikat, een verftechniek waarbij de reserveermethode op de garens wordt aangebracht vóór het weven, als gangbaar in de Oezbeekse cultuur, en zegt dat Oezbeekse ikat zich onderscheidt door gedurfde en flamboyante patronen. De doppa is de traditionele kalot van de Oezbeekse en Oeigoerse volkeren, met geborduurde ontwerpen die de geboorteplaats van de drager kunnen aanduiden, en er bestaan verschillende types die worden onderscheiden door hun borduurwerk of herkomst. In een opgevoerde dans zijn zulke details iets wat een toeschouwer kan leren lezen, zelfs zonder programmatoelichting. De kostuumgids gaat verder. Wikipedia voegt eraan toe dat de vroegste afbeeldingen van de doppa te vinden zijn in 15e-eeuwse kunst uit het huidige Oezbekistan.

Lees verder: Oezbeekse kostuums: ikat, suzani en doppa

Een voorstelling in een concertzaal en een gemeenschapsgebeuren

UNESCO plaatst Lazgi en Katta Ashula in de context van feestdagen, festiviteiten en familiebijeenkomsten, en als onderdeel van hoe gemeenschappen zich uiten. Een concertzaal verandert die setting: het publiek zit, het uur ligt vast en het materiaal wordt gekozen en ingekort voor bezoekers. Dat is geen gebrek, maar wel goed om te weten. Een opgevoerde show kan een traditie introduceren, met haar uiterlijk en klank; ze kan de gelegenheid waarvoor de traditie bestaat niet reproduceren. Beschouw een uur in een zaal als een kennismaking, en lees of luister verder als een van de tradities je interesse wekt. Dat geldt voor vrijwel elke opgevoerde volksshow ter wereld, en het is een goede reden om je voor je vertrek over de tradities in te lezen.

Het programma lezen op de avond zelf

Op het ticket voor de Marokand Concert Hall staan geen stukken vermeld, en artiesten kunnen wisselen, dus een bepaalde dans of een bepaald lied wordt hier niet beloofd. Wat je kunt doen, is letten op de signalen die hierboven zijn beschreven. Als een scène levendig is en de bewegingen van tempo veranderen, kan ze lijken op de dynamische, interpretatieve vorm die UNESCO bij Lazgi beschrijft. Let op het kostuum, de kalotjes en de textielpatronen, en luister naar hoe de trommel en de melodie samenspelen. Als een traditie je interesse wekt, zijn de dossiers van UNESCO over Lazgi, Katta Ashula en Shashmaqom gratis te lezen en bevatten ze foto's en film, zodat je meteen verder kunt.

Voor wie dit niet bedoeld is

Deze gids vertelt je niet wat het programma van een bepaalde avond bevat, en het is geen wetenschappelijk overzicht. Wil je een recital van het klassieke maqom-repertoire, zoek dan een toegewijd concert in plaats van een theatrale revue. Wil je een gemeenschap horen optreden op een bruiloft of een feestdag, dan gebeurt dat in levende settings, niet op een podium met tickets. Wil je een diepgaande en gedetailleerde geschiedenis van de Oezbeekse muziek, dan zijn het Wikipedia-artikel en de hieronder genoemde UNESCO-dossiers het startpunt. Voor een kennismaking van een uur met kostuum en dans is een zaalshow een verstandige start. Deze gids behandelt ook de andere regio's van Oezbekistan, of de stedelijke tradities van Bukhara, niet in het detail dat een boek zou bieden.