Uzbecki taniec i muzyka według regionów

Jeden kraj, wiele tradycji

Uzbekistan jest często uważany za jeden z najbardziej muzycznie różnorodnych krajów Azji Centralnej, co Wikipedia przypisuje długiej historii jego muzyki oraz ogromnej różnorodności stylów i instrumentów. Sztuki sceniczne nie są jednym ludowym repertuarem. Zmieniają się wraz z regionem: Chorezm, Dolina Fergańska, stare miasta Buchara i Samarkanda. Koncert, który wymienia Dolinę Fergańską i Chorezm — jak bilet do Marokand Concert Hall — przywołuje dwa odrębne światy, a ten przewodnik przedstawia, co UNESCO i Wikipedia mówią o każdym z nich, abyś mógł śledzić to, co dzieje się na scenie. Dobrą zasadą jest traktowanie tradycji każdego regionu jako odrębnej pozycji na listach UNESCO, a nie jako wariacji na jeden temat.

Chorezm i taniec Lazgi

Lazgi to taniec, który UNESCO łączy z Chorezmem. Wpis z 2019 roku „Taniec chorazmski Lazgi" jako niematerialnego dziedzictwa ludzkości opisuje ruchy odzwierciedlające dźwięki i zjawiska otaczającej przyrody oraz uczucia miłości i szczęścia. Taniec ten początkowo związany był z regionem chorazmskim, a z czasem rozpowszechnił się w całym Uzbekistanie. UNESCO dodaje, że malowidła przedstawiające ten taniec można znaleźć na stanowisku archeologicznym Tuproqqala w regionie chorazmskim, co przywołuje jako świadectwo wielowiekowych korzeni tańca, oraz że czerpie on z życia społecznego lokalnych wspólnot. Chorezm to pisownia z biletu; wpis UNESCO używa nazwy Chorazm dla tego samego regionu, a obie formy pojawiają się w tym przewodniku.

Jak wykonuje się Lazgi

Według UNESCO w Lazgi muzycy, śpiewacy i tancerze działają w harmonijny sposób, a teksty pieśni poświęcone są głównie sławieniu miłości i dobroci. Wymienia dwa rodzaje tańca: taniec sceniczny, który przedstawia te uczucia poprzez konkretne ruchy, oraz interpretacyjną formę improwizowaną, w której rytm i ruchy taneczne stają się bardziej dynamiczne, a działania zmienne. UNESCO zauważa również, że melodia i taniec są tak urzekające, że widzowie sami zaczynają tańczyć. Wykonuje się go podczas świąt narodowych i ludowych uroczystości, a w codziennej formie interpretacyjnej — na wydarzeniach wspólnotowych i rodzinnych. UNESCO opisuje ten taniec jako kluczową formę autoekspresji, przekazywaną z pokolenia na pokolenie poprzez tworzenie nowych wersji przedstawień.

Dolina Fergańska i Katta Ashula

Katta Ashula, dosłownie „wielka pieśń”, to tradycyjny śpiew, który UNESCO opisuje jako część tożsamości różnych ludów Doliny Fergańskiej w Uzbekistanie — doliny zamieszkanej również przez Tadżyków, Ujgurów i Turków. UNESCO podkreśla, że to oryginalny gatunek łączący sztuki performatywne, śpiew, muzykę instrumentalną, poezję Wschodu i obrzędy sakralne. Porusza tematy od miłości po filozoficzne i teologiczne koncepcje wszechświata i natury, pozostawiając pewne pole dla improwizacji. Wykonuje go od dwóch do pięciu śpiewaków, a gatunek wpisano na listę w 2009 roku. UNESCO dodaje, że wspierają go festiwale i konkursy organizowane przez rząd i władze lokalne, a także programy mające przekazywać tę tradycję młodym pokoleniom.

Uczenie się tradycji ze słuchu

Tradycje te przekazywane są z osoby na osobę. UNESCO podaje, że Katta Ashula jest przekazywana ustnie od mistrza do ucznia, z pokolenia na pokolenie, w ramach wymagającej praktyki. Shashmaqom również opiera się na przekazie ustnym, ponieważ — jak zauważa UNESCO — standardowy system notacji może zapisać jedynie podstawowe ramy muzyki, dlatego ustny przekaz od mistrza do ucznia pozostaje głównym środkiem zachowania muzyki i jej duchowych wartości. Dlatego właśnie liczą się wykonawcy na żywo: to, co zespół czyni z frazą czy rytmem, pochodzi od nauczyciela i jest przekazywane w sali, gdzie uczniowie mogą to usłyszeć. W obu przypadkach wersja nauczyciela jest punktem odniesienia, a notacja — tam, gdzie istnieje — jest jedynie jej szkicem.

Buchara, Samarkanda i Shashmaqom

Shashmaqom, czyli „sześć maqamów”, to klasyczna tradycja muzyczna ośrodków miejskich Azji Centralnej. UNESCO opisuje ją jako fuzję muzyki wokalnej i instrumentalnej, idiomów melodycznych i rytmicznych oraz poezji, wykonywaną solo lub przez grupę śpiewaków z orkiestrą lutni, skrzypiec, bębnów obręczowych i fletów. Wskazuje Bucharę jako historyczne i duchowe centrum Shashmaqom. Według Wikipedii styl ten powstał najprawdopodobniej w miastach Buchara i Samarkanda. UNESCO wpisało go na listę w 2008 roku i podaje, że występy zazwyczaj otwiera wstęp instrumentalny, po którym następuje nasr — główna część wokalna. UNESCO dodaje, że zdecydowana większość współczesnych wykonawców Shashmaqom w Tadżykistanie i Uzbekistanie to absolwenci Konserwatorium w Taszkencie.

Instrumenty, które możesz spotkać

Wikipedia dzieli tradycyjne instrumenty Uzbekistanu na trzy rodziny. Wśród strunowych wymienia dutor, rubob i tanbur — wszystkie to długoszyjne lutnie z progami — a także gʻijjak, skrzypce szpilkowe, oraz chang, uderzaną cytrę. Wśród dętych: karnay, długą trąbę, nay, flet boczny, i surnay, głośny obój. Wśród perkusyjnych: doira, bęben obręczowy, oraz nogʻora, bęben w kształcie garnka pokryty skórą od góry. Dany występ wykorzystuje tylko niektóre z nich, więc lista ta jest słownikiem słuchania, a nie składem na jakikolwiek wieczór. Artykuł Wikipedii o placu Registan odnotowuje, że królewskie obwieszczenia ogłaszano tam dźwiękami ogromnych miedzianych trąb zwanych dzharchis.

Stroje w tańcu

Stroje nadają regionalnemu tańcowi jego wygląd. Wikipedia opisuje ikat — technikę barwienia, w której rezerwę nanosi się na przędzę przed tkaniem — jako powszechną w kulturze uzbeckiej i podaje, że uzbecki ikat wyróżnia się śmiałymi i ekstrawaganckimi wzorami. Doppa to tradycyjna czapeczka ludów uzbeckiego i ujgurskiego, z haftowanymi wzorami, które mogą wskazywać rodzinne miasto noszącego; wyróżnia się kilka typów ze względu na hafty lub miejsce pochodzenia. W tańcu scenicznym takie detale to coś, czego widz może nauczyć się odczytywać — nawet bez programu. Przewodnik po strojach idzie dalej. Wikipedia dodaje, że najwcześniejsze przedstawienia doppy pochodzą ze sztuki XV wieku z terenów dzisiejszego Uzbekistanu.

Czytaj dalej: Stroje uzbeckie: ikat, suzani i doppa

Spektakl estradowy i okazja społecznościowa

Opisy UNESCO umieszczają Lazgi i Katta Ashula podczas świąt narodowych, uroczystości i wydarzeń rodzinnych oraz jako część sposobu, w jaki społeczności wyrażają siebie. Sala koncertowa zmienia tę scenerię: publiczność siedzi, godzina jest ustalona, a materiał wybierany i skracany dla zwiedzających. To nie jest wada, ale warto o tym wiedzieć. Spektakl sceniczny może przedstawić tradycję oraz jej wygląd i brzmienie; nie może odtworzyć okazji, dla której ta tradycja istnieje. Traktuj godzinę w sali jako wprowadzenie, a jeśli któraś z tradycji przykuje Twoją uwagę, czytaj lub słuchaj dalej. Dotyczy to niemal każdego scenicznego pokazu folkloru na świecie i jest dobrym powodem, by poczytać o tych tradycjach przed wyjazdem.

Czytanie programu w dniu występu

Bilet do Marokand Concert Hall nie wymienia żadnych utworów, a wykonawcy mogą się zmieniać, więc żaden konkretny taniec ani pieśń nie są tu gwarantowane. Możesz natomiast wypatrywać sygnałów opisanych powyżej. Jeśli scena jest żywiołowa, a ruchy zmieniają tempo, może przypominać dynamiczną, interpretacyjną formę, którą UNESCO opisuje w Lazgi. Obserwuj kostium, jarmułki i wzory tkanin, a także słuchaj, jak bęben i melodia współgrają ze sobą. Jeśli któraś tradycja przykuje Twoją uwagę, dossier UNESCO dotyczące Lazgi, Katta Ashula i Shashmaqom są bezpłatne do przeczytania i zawierają fotografie oraz filmy, więc możesz od razu pogłębić temat.

Dla kogo to nie jest

Ten przewodnik nie mówi, co zawiera program konkretnego wieczoru, i nie jest opracowaniem naukowym. Jeśli chcesz recitalu klasycznego repertuaru maqom, szukaj dedykowanego koncertu, a nie rewii teatralnej. Jeśli chcesz usłyszeć społeczność występującą na weselu lub święcie, dzieje się to w żywych warunkach, a nie na biletowanej scenie. Jeśli chcesz poznać głęboką i szczegółową historię muzyki uzbeckiej, artykuł w Wikipedii i dossier UNESCO cytowane poniżej to miejsce, od którego warto zacząć. Dla godzinnego wprowadzenia w kostium i taniec spektakl w sali to rozsądny początek. Przewodnik nie omawia też innych regionów Uzbekistanu ani tradycji miejskich Buchary w takim detalu, jaki zapewniłaby książka.